O Ffynhonnell yr Afon i'r Môr

Ar yr olwg gyntaf, gall prosiect Gwydnwch Morol ymddangos yn anarferol ar gyfer parc cenedlaethol tirgaeedig. Ond mae'r afonydd, nentydd a’r dyfrffyrdd sy'n llifo trwy Fannau Brycheiniog wedi'u cysylltu yn y bôn ag iechyd yr amgylchedd morol. Mae pob gweithred sy'n digwydd i fyny'r afon yn cael canlyniadau i lawr yr afon, gan effeithio ar aberoedd, cynefinoedd arfordirol a'r bywyd gwyllt sy'n dibynnu arnynt. Roedd y cysylltiad pwysig hwn yn sail i'r Prosiect Gwydnwch Morol, a gyflwynwyd gan Bartneriaeth Natur Leol Bannau Brycheiniog mewn cydweithrediad â Phartneriaeth Dalgylch yr Wysg a Phartneriaeth Aber Afon Hafren.

Wedi'i ariannu drwy Gronfa Gwydnwch Morol Llywodraeth Cymru, nod y prosiect oedd helpu cymunedau i ddeall sut mae systemau afonydd Dalgylch yr Wysg yn dylanwadu ar yr amgylchedd morol ehangach. Trwy archwilio cylchoedd bywyd pysgod mudol fel eogiaid a gwangod, dangosodd y prosiect sut mae rhywogaethau yn dibynnu ar afonydd iach a moroedd iach trwy gydol gwahanol gyfnodau o'u bywydau.

Rhwng Ionawr a Mawrth 2026, cyflwynodd tîm y prosiect bedwar digwyddiad ymgysylltu â'r gymuned ar draws Dalgylch yr Wysg. Roedd y rhain yn cynnwys gweithgareddau yn ystod Wythnos Awyr Dywyll Cymru yn Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, digwyddiad cymunedol yn Y Gaer yn Aberhonddu, a sesiynau gyda Sêr Ffermio a Chlwb Ffermwyr Ifanc Trecastell. Y nod oedd helpu pobl i ddarganfod sut y gall eu gweithredoedd effeithio ar ansawdd dŵr, bioamrywiaeth a gwytnwch ecosystemau morol y tu hwnt i'r cymunedau y maent yn byw ynddynt.

Yn ganolog i'r prosiect oedd defnyddio Bwrdd Afon rhyngweithiol, offeryn addysgol ymarferol a oedd yn galluogi cyfranogwyr i greu tirweddau, llunio systemau afonydd ac arsylwi sut mae gweithgareddau i fyny'r afon yn dylanwadu ar amodau i lawr yr afon. Cafodd y cyfranogwyr eu denu at ei natur ryngweithiol, gan ofyn cwestiynau ac archwilio sut mae dŵr yn symud trwy'r dirwedd, gan sbarduno sgyrsiau am lygredd, diogelu cynefinoedd a'r cyfrifoldeb a rennir gennym ni i gyd wrth ofalu am ein dyfrffyrdd.

Cyrhaeddodd y prosiect 350 o bobl ar draws y pedwar digwyddiad, gan ymgysylltu â theuluoedd, ffermwyr, grwpiau cymunedol a thrigolion lleol.

Cryfhaodd y prosiect berthynas rhwng mudiadau partner. Cyfnewidiodd staff o Bartneriaeth Natur Leol Bannau Brycheiniog a Phartneriaeth Aber Hafren wybodaeth a datblygu adnoddau addysgol newydd, gan gynyddu capasiti'r ddau fudiad i gyflawni gweithgareddau dysgu amgylcheddol yn y dyfodol.

Trwy ddod â stori afonydd a moroedd yn fyw, mae'r Prosiect Gwydnwch Morol hwn wedi annog pobl i feddwl y tu hwnt i'w hamgylchedd agos. Roedd yn caniatáu i drigolion lleol ystyried sut y gall camau gweithredu lleol greu effeithiau amgylcheddol cadarnhaol ymhell i lawr yr afon, gan ddiogelu cynefinoedd dŵr croyw a chefnogi ecosystemau morol gwydn a bywyd gwyllt ffyniannus ar hyd y daith gyfan o’r afon i’r môr.